Ngày 29/5, Ban Thường trực Ủy ban MTTQ Việt Nam TP.HCM đã phối hợp với Sở Tư pháp và Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM tổ chức Hội nghị lấy ý kiến đóng góp đối với dự thảo Luật Đô thị đặc biệt.
Tham dự hội nghị, có các vị chuyên gia các lĩnh vực; lãnh đạo, nguyên lãnh đạo MTTQ Việt Nam TP.HCM; thành viên các Hội đồng tư vấn Ủy ban MTTQ Việt Nam TP.HCM; đại diện Ban Thường trực Ủy ban MTTQ Việt Nam các xã, phường, đặc khu…
Ông Phạm Minh Tuấn phát biểu khai mạc.
Phát biểu khai mạc hội nghị, Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam TP.HCM Phạm Minh Tuấn cho biết, đây là một dự thảo luật có ý nghĩa chính trị - pháp lý đặc biệt quan trọng, không chỉ tạo cơ sở thể chế cho sự phát triển của TP.HCM trong giai đoạn mới mà còn tạo ra không gian, động lực và cơ chế phát triển vượt trội cho một đô thị đặc biệt - trung tâm lớn về kinh tế, tài chính, thương mại, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo của cả nước. Đồng thời đề nghị, các vị đại biểu phát huy trí tuệ, tâm huyết, đóng góp nhiều ý kiến sâu sắc và sát thực tiễn đối với các nội dung trọng tâm của dự thảo luật, nhất là các vấn đề liên quan đến tổ chức chính quyền đô thị, phát triển hạ tầng, cải thiện môi trường sống, đảm bảo an sinh xã hội và nâng cao chất lượng phục vụ Nhân dân.
Phát biểu tại hội nghị, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phan Thanh Bình, nguyên Giám đốc Đại học Quốc gia TP.HCM, Phó Chủ tịch không chuyên trách Ủy ban MTTQ Việt Nam TP.HCM cho rằng cần bổ sung các điều nội dung về quản trị vùng và năng lực tài chính của đô thị đặc biệt. Đây là khoảng trống lớn nhất của Dự thảo Luật khi Ban Soạn thảo vẫn có xu hướng đồng nhất đô thị lớn về quy mô với siêu đô thị hiện đại được vận hành bằng liên kết vùng. Không có quản trị vùng thực chất, siêu đô thị sẽ tiếp tục mở rộng không gian nhưng không tạo được hiệu quả phát triển.
PGS-TS Phan Thanh Bình phát biểu góp ý Dự thảo luật.
Ông đề nghị Ban Soạn thảo Luật cần nghiên cứu bổ sung thiết chế điều phối vùng thường trực; cơ chế chia sẻ dữ liệu bắt buộc; quỹ phát triển vùng; cơ chế phối hợp đầu tư hạ tầng chiến lược; cơ chế xử lý các xung đột lợi ích liên vùng. Các bên liên quan cần nhìn đúng vai trò của cơ chế tài chính trong vận hành siêu đô thị. Một siêu đô thị không thể vận hành bằng tư duy ngân sách địa phương truyền thống. Luật cần tạo cơ chế tài chính đủ mạnh để Đô thị đặc biệt có khả năng huy động nguồn lực dài hạn cho giao thông công cộng, hạ tầng số, chống ngập, thích ứng khí hậu, các công trình liên kết vùng và các trung tâm đổi mới sáng tạo quy mô lớn. Đây không chỉ là vấn đề tăng nguồn lực, mà là tạo năng lực vận hành cho siêu đô thị trong cạnh tranh khu vực và quốc tế.
Bà Trần Kim Yến, đại biểu Quốc hội khóa XIV, nguyên Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam TP.HCM cho rằng, Dự thảo được xây dựng với những nội dung được thiết kế riêng với các điều kiện, vị trí, vai trò đặc thù của thành phố, vì vậy, cần đổi tên Luật thành “Luật Đô thị đặc biệt Thành phố Hồ Chí Minh”. Việc đổi tên này để nhằm tránh sự chồng lấn và để phân biệt với những “đô thị đặc biệt” khác của đất nước có thể có trong tương lai. Ý kiến này nhận được nhiều đồng thuận của các đại biểu tham dự.
Luật sư Nguyễn Văn Hậu, Phó chủ nhiệm Đoàn luật sư TP.HCM, Ủy viên Ủy ban MTTQ Việt Nam TP.HCM, kiến nghị Ban Soạn thảo định hình Luật Đô thị đặc biệt theo hướng là một đạo luật cá biệt, thiết kế riêng. TP.HCM là một siêu đô thị có đặc thù mang tính độc nhất về quy mô kinh tế, mật độ dân số và tính phức tạp trong quản trị. Việc luật hóa cá biệt giúp các cơ chế vượt trội được kích hoạt ngay mà không làm xáo trộn khung pháp lý chung của quốc gia. Dự thảo đã đề xuất nhiều cơ chế mang tính đột phá của đột phá nhằm tạo điều kiện thuận lợi nhất cho TP.HCM khai thác tối đa hiệu quả tiềm năng, thế mạnh, huy động mọi nguồn lực tăng tốc, phát triển nhanh chóng và bền vững. Cơ chế phân quyền thực chất, quyết liệt cũng thể hiện rõ trong Dự thảo Luật khi dự kiến có 140 thẩm quyền giao cho HĐND TP.HCM; có 130 thẩm quyền giao cho UBND TP.HCM và 20 thẩm quyền giao cho Chủ tịch UBND TP.HCM. Cơ chế này đi kèm yêu cầu kiểm soát quyền được bảo đảm tính thống nhất của nền hành chính Quốc gia và áp dụng nguyên tắc ưu tiên áp dụng Luật Đô thị đặc biệt khi các quy định có sự khác nhau với Luật Đô thị đặc biệt. Tuy nhiên, rất cần bổ sung thêm thành phố được quyền chủ động thành lập các cơ quan quản trị đặc thù như cơ quan quản lý mô hình phát triển đô thị theo định hướng phát triển giao thông công cộng (TOD), Ban điều hành Trung tâm Tài chính quốc tế (VIFC), đặc khu Côn Đảo.
LS Nguyễn Văn Hậu phát biểu ý kiến.
Ông Đỗ Phú Trần Tình, Viện trưởng Viện phát triển chính sách, Đại học Quốc gia TP.HCM cho rằng, vấn đề về liên kết vùng nêu trong Dự thảo Luật còn rất yếu. Sự phát triển của thành phố chịu sự tác động và ảnh hưởng lớn đến phát triển của các địa phương trong liên kết vùng. Để thể hiện rõ vai trò dẫn dắt, đầu tàu của thành phố với vùng, có thể tham khảo những nội dung này trong Luật Thủ đô, qua đó có thể xây dựng để làm rõ vai trò của thành phố; bên cạnh đó, cần bổ sung nội dung giao quyền điều phối, dẫn dắt vùng của TP.HCM trong Luật.
Trong khi đó, Giáo sư, Tiến sĩ Ngô Thị Phương Lan, Hiệu trưởng Trường Khoa học xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia TP.HCM) đề nghị Ban Soạn thảo cần chú trọng hơn đến vấn đề đào tạo nguồn nhân lực cao phục vụ cho sự phát triển. Dự thảo Luật thiết kế theo hướng nguồn nhân lực cao đã có sẵn cho thành phố mà chưa quan tâm đến vấn đề đào tạo, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực cao. Trong khi đó, nguồn nhân lực cao trong các lĩnh vực công nghệ lõi, công nghệ chiến lược đang thiếu, còn độ “trễ” về chất lượng. Dự thảo Luật không chỉ nhằm phát triển khoa học công nghệ mà phải tạo cơ chế phát triển nguồn nhân lực phục vụ cho sự phát triển. Vì vậy cần bổ sung quy định cho phép HĐND có cơ chế đặt hàng đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho các lĩnh vực ưu tiên; luật hóa cơ chế hợp tác 3 nhà (Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp) như nền tảng phát triển đô thị khoa học đổi mới sáng tạo; quan tâm hơn đến việc thu hút nhân tài, giữ chân nhà khoa học, nhân lực có chất lượng cao…
Chủ tịch Hội Luật gia TP.HCM Ung Thị Xuân Hương ghi nhận những đột phá về cơ chế vượt trội dành cho thành phố thể hiện trong Dự thảo Luật. Các nội dung giao quyền triệt để cho thành phố là vấn đề rất mới nên cần đi kèm cơ chế kiểm soát chặt chẽ để đảm bảo quá trình thực thi không bị trái pháp luật, không ảnh hưởng đến quyền cơ bản của công dân đã được quy định trong Hiến pháp. Bên cạnh đó, cần quan tâm đến những vấn đề xung đột pháp luật với các văn bản quy phạm pháp luật có giá trị pháp lý tương đương để bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất của pháp luật. Ví dụ cụ thể tại khoản 3, Điều 43 của Dự thảo Luật cho HĐND TP.HCM quy định nguyên tắc, tiêu chí cụ thể để loại trừ, miễn trách nhiệm (hành chính và hình sự) tùy theo tính chất, mức độ của cán bộ công chức, viên chức theo lĩnh vực quản lý nhà nước tại đô thị đặc biệt là không phù hợp với Hiến pháp. Bởi vì việc quyết định hành vi cấu thành tội phạm và có được miễn chịu trách nhiệm hình sự hay không được quy định tại Bộ luật Hình sự và do cơ quan tiến hành tố tụng hình sự quyết định.
Đối với đề xuất cắt điện, nước công trình vi phạm xây dựng ở TP.HCM nhận được nhiều ý kiến thảo luận của giới chuyên gia dưới góc độ quản trị và nhân sinh tại hội nghị góp ý cho dự thảo luật Đô thị đặc biệt.
Tiến sĩ Dư Phước Tân, Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM, đề xuất nên cắt cả điện và nước với công trình xây dựng vi phạm, bởi lẽ sau sáp nhập, nguy cơ xây dựng sai phép, không phép tại TP.HCM rất lớn. Hiện quỹ đất nông nghiệp khu vực ngoại thành còn nhiều, rất dễ xảy ra tình trạng xây dựng trái phép.
Tiến sĩ Dư Phước Tân cho rằng, về lâu dài, cần nhìn nhận nhà ở đạt chuẩn cho công nhân thuê có thể thu xếp được, nên việc cắt điện nước công trình không phép, sai phép không còn là rủi ro cho người nghèo. Chưa kể, luật Thủ đô đã cho phép TP.Hà Nội cắt điện, nước với công trình vi phạm.
Luật sư Nguyễn Văn Hậu cũng đồng tình với biện pháp cắt điện, đồng thời kiến nghị không áp dụng biện pháp cắt nước. Lý do, TP.HCM có mật độ dân số và công trình quá cao, nếu xảy ra hỏa hoạn hay ô nhiễm môi trường nghiêm trọng từ các công trình sai phép, hậu quả về người và tài sản sẽ khó lường. Vì vậy, biện pháp cắt điện là chế tài dứt khoát, cần thiết để ngăn chặn ngay hành vi vi phạm.
Trong khi đó, nước sinh hoạt gắn liền với quyền con người và nhu cầu tối thiểu để duy trì sự sống. Việc cắt nước có thể dẫn đến các hệ lụy tiêu cực về vệ sinh, dịch bệnh và quyền lợi của bên thứ ba vô can như công nhân, người lao động thuê trọ tại công trình vi phạm…
Tiến sĩ Trần Văn phát biểu ý kiến.
Phó Giáo sư - Tiến sĩ Nguyễn Đức Lộc, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Đời sống Xã hội (SocialLife), cho rằng quyền lực và nguồn lực tập trung mạnh chỉ thật sự tạo ra phát triển bao trùm khi đi kèm cơ chế đối trọng bảo vệ người yếu thế và kênh tham gia thực chất. Khi thiếu hai điều kiện ấy, tốc độ phát triển có xu hướng tái phân bổ chi phí về phía nhóm dễ tổn thương nhất.
Điện và nước không phải tiện ích thông thường, mà là điều kiện sinh tồn cơ bản gắn với quyền có một mức sống thích đáng. Cắt điện, nước một công trình trên thực tế thường đồng nghĩa với cắt điện, nước đối với những con người đang sống bên trong. Chưa kể, trong bối cảnh đô thị Việt Nam, các công trình xây dựng chưa đúng phép phần lớn lại là nhà ở của người thu nhập thấp, nhà trọ công nhân và khu dân cư tự phát.
Vì vậy, một biện pháp hướng tới công trình vi phạm trên giấy tờ có thể tác động ngoài ý muốn tới những người dân đang sinh sống bên trong, trong đó nhiều người không trực tiếp liên quan đến hành vi vi phạm. "Điều cần thiết là thiết kế biện pháp sao cho vẫn giữ được hiệu lực quản lý trật tự mà không ảnh hưởng tới điều kiện sinh sống cơ bản của người dân", ông Lộc phân tích.
Mặc dù mục tiêu của Luật Đô thị đặc biệt là trao thêm quyền tự chủ cho TP.HCM, nhưng thực tế dự thảo vẫn bộc lộ sự ngập ngừng, còn mang nặng cơ chế “xin - cho”.
Chỉ ra nghịch lý này, ông Nguyễn Hoàng Năng, nguyên Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam TP.HCM, nhắc lại bài học từ quy hoạch năm 1990. Thời điểm đó, thành phố giao cho các quận, huyện công bố quy hoạch, nhưng quy trình buộc phải xin ý kiến Sở Quy hoạch - Kiến trúc. Hệ quả là bản vẽ từ cấp trên không bám sát thực tiễn, khiến chính quyền địa phương phải chịu bức xúc từ người dân khi công bố. Việc “cái gì cũng hỏi Trung ương” đặt ra một dấu hỏi lớn về trách nhiệm giải trình.
Ông Nguyễn Hoàng Năng phát biểu ý kiến.
Ông Nguyễn Hoàng Năng đánh giá, xem qua Điều 9 và Điều 42 của Dự thảo luật, gần như các nội dung đều phải xin ý kiến Trung ương rồi mới có quyết định. Vậy thì việc công bố đó, ai sẽ chịu trách nhiệm? Dù tinh thần của Luật Đô thị đặc biệt là phân cấp, phân quyền với việc giao cho thành phố hơn 300 thẩm quyền, nhưng nhiều điều khoản vẫn yêu cầu xin ý kiến cơ quan cấp trên đối với các chính sách thí điểm. Điều này cho thấy, việc làm luật vẫn còn bóng dáng của các cơ chế đặc thù trước đây. Do vậy, nên chăng cần xây dựng Luật theo hướng thành phố tự quyết định, thực hiện và là người chịu trách nhiệm.
Các chuyên gia luật đề nghị Dự thảo Luật bổ sung chính sách thu hút và giữ chân nguồn nhân lực chất lượng cao, nhân lực đặc thù từ quy mô cá nhân sang quy mô gia đình. Theo tinh thần lấy công bằng làm cốt lõi, việc nâng chất lượng sống để thu hút người tài nên được thiết kế cho lộ trình cư trú dài hạn để tham gia kiến tạo một đô thị đáng sống.